Tha an Dr. Gabriela Burgos, eòlaiche beathachaidh à Peru, air aithne eadar-nàiseanta farsaing fhaighinn airson a h-obair thùsail ann a bhith a’ leasachadh seòrsachan buntàta bith-dhaingnichte. Tha an rannsachadh ùr-ghnàthach aice ag amas air dèiligeadh ri aon de na dùbhlain slàinte poblach as cudromaiche ann an sgìre nan Andes: anemia easbhaidh iarainn.
Tha Bunait Duais Bidhe na Cruinne air an Dr. Burgos, àrd-chompanach rannsachaidh aig Ionad Eadar-nàiseanta a’ Bhuntàta (CIP), ainmeachadh gu h-oifigeil mar aon de na Prìomh Thùsairean Bidhe-Àrachais (TAP). Tha an urram seo a’ comharrachadh luchd-nuadhachaidh a bheir seachad fuasglaidhean cruth-atharrachail do dhùbhlain tèarainteachd bìdh is beathachaidh cruinneil.
Dà dheichead de rannsachadh beathachaidh dìcheallach
Airson còrr is 20 bliadhna, tha an Dr Burgos air a bhith a’ stiùireadh sgrùdaidhean a’ measadh susbaint beathachaidh, bith-ruigsinneachd, agus bith-ruigsinneachd bhàrr freumhach is tiùbair. Tha an obair aice air soirbheachadh ann a bhith a’ meudachadh dùmhlachd nam micronutrients riatanach - gu sònraichte iarann agus sinc - ann am buntàta tro dhòighean briodachaidh traidiseanta, neo-GMO.
Tha briseadh-dùil cudromach san rannsachadh aice na laighe ann a bhith a’ dearbhadh gu bheil bith-ruigsinneachd àrd den iarann a lorgar anns na buntàta sònraichte seo. Bidh a’ bhodhaig daonna a’ gabhail a-steach iarann bho bhuntàta gu math nas èifeachdaiche na bho bhàrr stàball eile leithid rus, cruithneachd no arbhar. Tha seo gu ìre mhòr mar thoradh air an t-susbaint àrd de bhiotamain C nàdarrach anns a’ bhuntàta (a bhios a’ meudachadh gabhail a-steach iarainn) agus dùmhlachd ìosal de phytates (a chuireas bacadh air). Dhearbh deuchainnean daonna o chionn ghoirid air an stiùireadh leis an Dr. Burgos gum faod na seòrsachan bith-dhaingnichte seo suas ri 50% de na riatanasan làitheil iarainn a thoirt do bhoireannaich is do chloinn ann an roinnean àrd-chaitheamh.
Bho obair-lannan gu achaidhean thuathanaich
An-dràsta, tha Ionad Eadar-nàiseanta nam Buntàta (CIP) ag obair còmhla ri Institiud Nàiseanta Nuadh-chruthachaidh Àiteachais (INIA) Phearu gus an iomairt seo a leudachadh. Tha am pròiseact air gluasad bho mhicro-iomadachadh in vitro gu bhith a’ dèanamh tunnaichean de shìol dearbhte. Seòrsachan àrd-iarann, leithid CIP-Kallpa Yawri agus CIP-Puka Yawri, air an sgaoileadh mu thràth airson àiteach air feadh àrd-thìrean meadhan Phearu—a’ gabhail a-steach Huancavelica, Cusco, agus Junín—far a bheil ìrean anemia fhathast àrd gu leòr.
Leis gu bheil buntàta mar-thà nam pàirt riatanach de bhiadh làitheil nan Andes, chan fheum teaghlaichean na cleachdaidhean ithe traidiseanta aca atharrachadh no biadhan neo-aithnichte a ghabhail os làimh. Tha dìreach buntàta traidiseanta a chur an àite buntàta bio-dhaingnichte a’ tabhann armachd aig prìs reusanta, seasmhach, agus gun smal a thaobh cultar an aghaidh acras falaichte.
Tùsan:
- ARGENPAPA - Perú: Científica peruana ha sido reconocida a nivel mundial for su innovadora creación de papas biofortificadas, destinadas and combatir la anemia. (argenpapa.com.ar/noticia/17433-)
- Brath-naidheachd Ionad Eadar-nàiseanta nam Buntàta (CIP) - Chaidh Gabriela Burgos, neach-saidheans à Peru, ainmeachadh air liosta nam prìomh luchd-tòiseachaidh ann an àiteachas-bìdh aig Bunait Duais Bidhe na Cruinne. (Ògmhios 2026)
- Blog CIP - A’ lìbhrigeadh buntàta bith-dhaingnichte: Clach-mhìle airson CIP agus INIA. (Faoilleach 2026)
- An Iris Beathachaidh - Tha an iarann iomlan a thèid a ghabhail a-steach bho bhuntàta bith-dhaingnichte le iarann nas àirde na bho bhuntàta nach eil bith-dhaingnichte: deuchainn air thuaiream a’ cleachdadh isotopan iarainn seasmhach ann am boireannaich bho àrd-thìrean Phearu.
